Lessen uit de geschiedenis

Ook al weten we dat de geschiedenis zich niet altijd herhaalt, toch is het goed te beseffen dat de omwenteling die we vandaag meemaken, niet de eerste is waarmee we worden geconfronteerd. Een van de meest diepgaande veranderingen in de geschiedenis van de mensheid voltrok zich in de 15e en 16e eeuw. Nieuwe continenten werden ontdekt. Vastgeroeste wereldbeelden werden gesloopt. Plots bleek de wereld niet enkel rond te zijn, maar nog rond de zon te draaien ook. Tegelijk kwam met de uitvinding van de boekdrukkunst een enorme informatiestroom op gang. Ideeën konden nu zeer snel en in grote oplage worden verspreid, wat een vruchtbare voedingsbodem bood voor het uitdeinen van tal van gereformeerde bewegingen en humanistische denkbeelden. Precies zoals nu was het een tijdperk van ongekende mogelijkheden, maar tegelijkertijd ook een tijdperk van angst, van verwarring, van verstarring.

Een van de landen die toen aan deze verstarring bijna ten onder ging, was China. Tijdens de Ming-dynastie (1368-1644) veranderde de Chinese samenleving drastisch. Aanvankelijk kende het land een open en gastvrij beleid. Economisch en cultureel ging het China voor de wind. En het land ontwikkelde zich snel tot een wereldmacht. In de 15e eeuw evenwel, wanneer de Europese ontdekkingsreizen en handelsmissies aanvingen, sloot China hermetisch haar grenzen af met het doel elke buitenlandse invloed te weren. Muren werden opgetrokken, een loodzware bureaucratie ingesteld, handelaars de toegang tot het land ontzegd. De toenmalige keuze voor een gesloten samenleving laat zich vandaag nog altijd gevoelen. Het is pas nu dat China opnieuw uit het economische en culturele dal kruipt waartoe het zichzelf vijf eeuwen geleden had veroordeeld.

Een andere goede illustratie van de dramatische gevolgen die het afsluiten van een maatschappij kan teweegbrengen, is de tegengestelde ontwikkeling die het noorden en het zuiden van Italië kenden. Tijdens de renaissance, toen Italië was opgedeeld in een lappendeken van kleine staatjes bloeide het noorden, terwijl Zuid-Italië economisch en cultureel stagneerde. Noord-Italië kende een open maatschappelijk klimaat, de blik steeds gericht op de rest van Europa wier intellectuelen, kunstenaars en handelaars steeds welkom waren. Zuid-Italië daarentegen was naar binnen gericht, gesloten voor al wat nieuw of anders was en verzonk in een economisch en maatschappelijk moeras. Die handicap hebben de zuidelijke regio’s van Italië nog steeds niet ten volle overwonnen. Zij blijven economisch achteruitgesteld, de armoede is er hoger, de criminaliteit alomtegenwoordig.

Maar ook onze eigen geschiedenis spreekt boekdelen. Onze contreien bloeiden op telkens zij bestuurd werden met een open blik op de rest van de wereld. In de 15e en de 16e eeuw, van de Bourgondiërs tot en met Karel V, was ons land een samenleving die openstond voor handelaars, ambachtslui, kunstenaars en wetenschappers vanuit alle uithoeken van Europa. Vooral onze steden waren kruispunten van een bloeiend commercieel en intellectueel leven. Het is de tijd van de Vlaamse primitieven die op het vlak van de schilderkunst de toon zetten in heel Europa. En hetzelfde gold voor onze musici en wetenschappers. Van hieruit veranderden Mercator, Vesalius en Erasmus de kijk op de wereld. Deze bloeiperiode kende een abrupt einde. Na de Beeldenstorm (1566) en de bloedige onderdrukking door de hertog van Alva zonk ons land terug in armoede en verstarring. Met de val van Antwerpen in 1585 viel het doek over onze vrijheid, openheid en ongebreidelde welvaart, terwijl de Verenigde Provinciën in het noorden na de afscheiding hun gouden eeuw aanvingen.

Dat openheid het beste antwoord is op verandering werd nogmaals geïllustreerd tijdens de industriële omwenteling. Die haalde de toenmalige sociale structuren volledig onderuit. Mensen ontvluchtten massaal het platteland om in fabrieken in de steden te komen werken. Tegelijk vond de idee ingang van een civiele maatschappij, opgebouwd rond onaantastbare rechten en vrijheden. Ook nu reageerde ons land met een open geest op deze ontwikkelingen. Na de onafhankelijkheid werd de industriële revolutie omarmd en de democratie grondwettelijk vastgelegd. Samen met Engeland was België verreweg het meest progressieve en het meest welvarende land ter wereld. Belgische industriëlen werden overal binnengehaald om spoorlijnen aan te leggen, trams te laten rijden en steden van verlichting te voorzien. Tegelijk was ons land ook een intellectueel centrum waar vaak een verhitte ideeënstrijd woedde. In Brussel schreef Karl Marx zijn manifest. De grootste wetenschappers zoals Albert Einstein, Niels Bohr, Ernest Solvay en Georges Lemaître hielden hier hun academische discussies. Kortom, de les uit de geschiedenis is eenduidig. Beslotenheid en angst voor verandering doen de samenleving stagneren en werpen haar terug in het verleden. De onvermijdelijke uitkomst zal minder welvaart en meer armoede zijn, handicaps die decennia, soms eeuwen, blijven aanslepen. De open samenleving daarentegen is een bron van rijkdom, van nieuwe mogelijkheden. Dat zal met de huidige revolutie niet anders zijn. Ons land en het ganse Europese continent kunnen opnieuw een enorme sprong voorwaarts maken als we ten volle de kansen benutten die de globalisering en de informatisering, kortom de nieuwe horizontale economie, ons aanreikt.