De uitdagingen van morgen

De nieuwe leidraad waaraan onze maatschappij bij het binnentreden van de eenentwintigste eeuw behoefte heeft, moet niet alleen op materiële vragen of alledaagse beslommeringen het antwoord geven. De leidraad moet tevens oplossingen aandragen om zaken als angst, afgunst en groepsegoïsme, die niet altijd in termen van kosten en baten kunnen worden uitgedrukt, te overstijgen. De nieuwe visie moet bijgevolg ruim aandacht besteden aan het ecologische vraagstuk, aan de bio-ethische problemen, aan de problemen waarvoor de migratie ons stelt, alsook aan de problemen van recht en orde. We moeten de moed opbrengen op voor elk van die terreinen nieuwe inzichten te ontwikkelen, waarbij we er angstvallig over moeten waken niet toe te geven aan de thans overheersende, primaire angstgevoelens.

Hoewel de milieuverloedering voor de huidige generaties nog niet een echt prangend probleem vormt, wordt het dat wel voor de komende generaties. Daarom moeten wij nu al het begin van een oplossing aandragen, willen we vermijden dat de toekomstige generaties voor onoplosbare milieuproblemen worden geplaatst. Daartoe zullen we, meer dan om op het even welk ander terrein, een beroep moeten doen op onze creatieve verbeelding. Naar mijn idee moeten we bij het zoeken naar mogelijke oplossingen en het uitstippelen van een beleid ter zake, telkens van een zelfde uitgangspunt vertrekken. Dat uitgangspunt is andermaal dat de overheid niet zozeer moet bevelen en bestraffen, dan wel moet aanmoedigen en stimuleren. Immers, een beleid dat hoofdzakelijk sanctioneert en reglementeert, zet aan tot fraude en ontwijking. Daarentegen kan een aanmoedigend en stimulerend beleid de mens ertoe aanzetten zijn houding in positieve zin te veranderen. Door middel van overdraagbare milieurechten (de zogenaamde milieuconvenanten) moeten we ernaar streven dat de burger zelf zijn verantwoordelijkheid opneemt en het niet langer aan de gemeenschap overlaat in zijn plaats op te treden.

In het volgende decennium moet er ook een afdoend antwoord komen op de bio-ethische problemen, en in eerste instantie op de euthanasiekwestie. Ook wat deze problemen betreft, kan men de ogen blijven sluiten en weigeren de werkelijkheid onder ogen te zien. Die houding valt niet goed te praten, want wie niet blind is voor de werkelijkheid, kan er niet omheen dat de vooruitgang van de medische wetenschap een nieuw existentieel vraagstuk heeft opgeworpen, met name de kwestie van de vrijwillige levensbeëindiging. Ook voor dit diepmenselijke vraagstuk moet een antwoord worden gevonden dat terdege rekening houdt met wat de overgrote meerderheid van de bevolking ter zake denkt en voelt.

Hoewel van een heel andere orde, moet een soortgelijk antwoord worden gevonden voor de steeds prangender wordende problemen die verband houden met de migratie. Wie ervan uitgaat dat die problemen wel vanzelf zullen verdwijnen, koestert een gevaarlijke illusie. Onze samenleving is immers in volle evolutie. De mens wordt steeds mobieler en de afstanden worden steeds makkelijker overbrugbaar, met als gevolg dat wij steeds nadrukkelijker zullen worden geconfronteerd met migraties van mensen en van volkeren. Daardoor zal de angst voor het vreemde en voor de vreemdeling, die als het ware in elke mens ingebakken zit, steeds dreigender aan de oppervlakte komen en zullen menselijkheid en redelijkheid uiteindelijk moeten wijken voor vreemdelingenhaat en xenofobie.

Die evolutie moet worden vermeden en de enige mogelijkheid daartoe is het opbouwen van een samenleving, waarin iedereen, autochtonen zowel als allochtonen, zich assimileert. Meer concreet betekent dit dat iedereen, zonder onderscheid, de grote waarden en beginselen aanvaardt van de beschaving, die men binnentreedt. Alleen op die manier kan de angst verdwijnen voor wie anders is. De idee van een samenleving waarin vreemde culturen zonder meer naast elkaar bestaan, zonder een gemeenschappelijke band of bindteken, lijkt me een illusie. Culturen kunnen binnen een zelfde samenleving enkel naast elkaar gedijen, wanneer ze – ook al is het maar in beperkte mate – geassimileerd worden. Daarmee bedoel ik dat de mensen die hun cultuur binnen de context van een andere samenleving beleven en uitdragen, bereid moeten zijn een aantal fundamentele gedragsregels van die samenleving te aanvaarden en moeten leven en handelen met inachtneming van de grote waarden van die samenleving.

Ik ben van mening dat onze westerse beschaving in geen geval mag terugkomen op de haar kenmerkende waarden en beginselen (vrijheid van meningsuiting, scheiding van kerk en staat, gelijkheid van man en vrouw, verdraagzaamheid en tolerantie), ook niet in naam van de vrijheid, het pluralisme of de verdraagzaamheid. Vrijheid, pluralisme en tolerantie zijn in wezen waarden waarop je je pas mag beroepen, als je diezelfde waarden ook ten opzichte van anderen hanteert.

Ten slotte moeten ook voor de problemen van recht en orde efficiënte oplossingen gevonden worden. De bescherming van lijf en goed is wellicht de meest fundamentele opdracht van de staat. Desondanks hebben de burgers thans het gevoel dat de staat deze taak, die haar als het ware van nature toekomt, verwaarloost. Ook wat dit betreft, moet er op een creatieve manier naar nieuwe oplossingen worden gezocht en moeten grondige hervormingen worden doorgevoerd. Zo zou het gerechtelijk apparaat onafhankelijk moeten worden van de uitvoerende macht. Het strafrecht moet zodanig worden hervormd dat zware fysieke misdrijven tegen de zwaksten onder ons strenger worden bestraft. Ook het gevangeniswezen is dringend aan vernieuwing toe, en daarbij moet gebruik worden gemaakt van moderne, persoonlijke bewakingstechnieken.

Dat zijn maar enkele van de vele, noodzakelijke, grondige hervormingen die zich opdringen. We zullen echter ook hier angstvallig over moeten waken, niet alle heil te verwachten van bestraffing en repressie. We mogen nooit uit het oog verliezen dat crimineel gedrag meestal een dieper liggende oorzaak heeft, en dat we die oorzaak moeten trachten weg te nemen.

Ik denk in dit verband ook aan het probleem van het drugsgebruik. Heeft het zin dat verder in de illegaliteit te laten? Het is immers overduidelijk dat juist daardoor een nieuwe vorm van zware criminaliteit is ontstaan, enerzijds op het niveau van de drugshandelaars en anderzijds op het niveau van de zware verslaafden. Daar tegenover staat echter de vraag of een beperkte legalisering van het drugsgebruik de verslaving niet in de hand werkt? Het zijn verontrustende vragen die tot nog toe geen antwoord hebben gekregen, sterker nog, men schrikt ervoor terug ter zake een breed maatschappelijk debat te openen. Dat is struisvogelpolitiek, want in het komende decennium zullen die vragen beslist beantwoord moeten worden.