Het nieuwe burgerschap

Het invoeren van een aantal ingrijpende staatkundige vernieuwingen en hervormingen is de eerste stap op de weg die moet leiden naar een nieuw burgerschap. Binnen dit nieuwe burgerschap worden de mensen beschouwd als elkaars gelijken, als wezens die in staat zijn volwaardige beslissingen te nemen en niet langer, zoals thans al te zeer het geval is, als onwetenden die geen volwassen oordeel kunnen vellen. Dit nieuwe burgerschap is wars van een strakke maatschappelijke hiërarchie en wil de mensen niet langer eeuwig opgesloten houden binnen de groep, de zuil of de clan waarbinnen ze werden geboren.

Ik stel dit nadrukkelijk op deze wijze, omdat in onze taal woorden als "burger" en "burgerschap" nog altijd een negatieve bijklank hebben. Wie het woord "burger" hoort, denkt meteen aan burgerij, heersende klasse of maatschappelijke ongelijkheid, hoewel precies het omgekeerde wordt bedoeld. "Burger" staat immers voor recht, gelijkheid en een klassenloze maatschappij. Burgers, ongeacht of ze nu rijk of arm zijn, intelligent zijn of niet, hebben dezelfde maatschappelijke rechten en dezelfde politieke vrijheden. Burger en burgerschap zijn trouwens in de geschiedenis van de mensheid heel recente begrippen. Burger, citoyen, luiddde de kreet van de Franse en Amerikaanse revolutionairen in de achttiende eeuw die niet langer onderdaan wensten te zijn van respectievelijk Lodewijk XVI en de Britse kroon (7). De Franse citoyens wensten niet langer ingekapseld te worden binnen de strakke en ongelijke maatschappelijke hiërarchie van het Ancien Régime met zijn standen en zijn gilden. Het is niet toevallig dat het marxisme abrupt een einde maakte aan de idee van het burgerschap. Binnen de marxistische visie bestaan er geen burgers. Er bestaan alleen klassen, standen, proletariërs en kapitalisten. In de marxistische dialectiek is er geen ruimte voor mensen die, of ze nu arm zijn dan wel rijk, met hun éne stem invloed kunnen uitoefenen op de bewindvoerders en de machtsuitoefening. In de marxistische dialectiek is er alleen plaats voor heersers en overheersten, en woedt er een voortdurende strijd.

Tweehonderd jaar na de val van de Bastille en evenveel weken na het neerhalen van de Berlijnse muur wordt ons maatschappelijk denken nog steeds gekleurd door de terminologie van het Ancien Régime en door het communistische en socialistische taalgebruik. Wij staan nog altijd wantrouwig tegenover het toekennen van gelijke kansen en gelijke rechten en vrijheden aan alle mensen. We zien de mensen liever niet als elkaars gelijken, maar veeleer als natuurlijke vijanden die, afgunstig op elkaar, met geslepen messen tegenover elkaar staan. En dat geldt zowel individueel als in groeps- of clanverband. Wie wint? Wie neemt wat af van een ander? Welke groep moet het onderspit delven? Dat zijn de vragen die ons maatschappelijk denken bepalen.

Het burgerschap gaat daar lijnrecht tegen in. Het burgerschap gaat in tegen de idee dat de maatschappij onafwendbaar moet vervallen tot een permanente staat van oorlog (of in het beste geval een gewapende vrede) tussen de mensen en de groepen. Integendeel, het burgerschap gaat ervan uit dat er een solidaire en in zekere zin harmonische samenleving mogelijk is. Aan die samenleving kan iedereen in gelijke mate deelhebben, zonder dat er sprake is van klassebewustzijn of van het najagen van het ene of andere groepsbelang. In tegenstelling tot wat sommigen beweren, is het burgerschap geen ontkenning van de gemeenschap, maar juist de erkenning ervan. Burgerschap heeft alles te maken met een gemeenschap zonder vijandschap, zonder overheersing en zonder onderdrukking. Binnen die gemeenschap worden verschillend aanvaard, voor zover ze uit aanleg, door de natuur of bij toeval zijn ontstaan. Iedereen kan zijn talenten ontplooien en het beste van zichzelf geven, wat uiteindelijk de samenleving zelf ten goede komt. In een gemeenschap die stoelt op burgerschap, kan al wie pech heeft, ook altijd rekenen op de solidariteit van zijn medemensen.