Proloog
Het Eerste Burgermanifest

Volgens het woordenboek is een manifest duidelijk, openbarend, onthullend. Het bevat een klaar betoog, zo welgemeend maar ook zo hardnekkig als een vreedzame manifestatie.

In zijn woordenboek duidt Van Dale ook de herkomst en diepere inhoud van het woord liberaal aan. Het brengt het letterlijk in verband met: ruimdenkend, onbekrompen, mild, edelmoedig, de vrije man waardig, mooi, beschaafd, voornaam, vrijgevig, overvloedig, vrij, onbelommerd. Dat is heel wat anders dan de maatschappelijke hardvochtigheid die sommigen altijd weer aan het liberalisme willen toeschrijven. Mettertijd zal dat verhaal óók wel ontmaskerd worden, zoals de rest. Want liberalisme is geen zelfzucht, geen domper op de evennaaste, maar vreugde en optimisme.

Deze tekst gaat, u merkt het al, over politiek. Toch werd hij geschreven met de beste bedoelingen. Hij groeide uit aandacht en sympathie voor de mens, medemens en samenleving. Dit burgermanifest wil klinken als een poging om de bevolking wakker te schudden uit haar lijdzaamheid tegenover het politieke gebeuren waarmee ze, uit teleurstelling en misprijzen, bijna alle contact verloren heeft. Dat is een krasse bewering, maar de waarheid.

Het is de waarheid van iemand die zoals iedereen moet leven, denken en werken temidden van het grote publiek. Ik heb mettertijd geleerd dat de meeste mensen – in hun relatie met de staat, de overheid en de politiek – bevoogd, gekoloniseerd en af en toe zelfs bedrogen worden. Ze hebben geen kijk maar op het wie, hoe en waarom in de gesloten wereld waar beslissingen vallen en reglementen worden gemaakt. Eigenlijk gaat het om een stille, permanente vernedering van burgers. Ik zou graag meehelpen aan het herstel van hun eergevoel en kritische zin, aan hun volledig emancipatie.

Dezelfde Van Dale legt ons uit wat emancipatie eigenlijk is. Het gaat, in het Latijn, om een ex-mancipatio: er een eind aan maken dat iemand in andermans handen (manus) is, de plechtige vrijlating van een zoon of een slaaf uit de macht van de vader of van de meester. Voor ons land roept dat een beeld op: de burger losmaken van de politieke, administratieve en fiscale macht die hem omknelt. Een macht die schuilgaat achter een masker van zogezegde sociale bekommernis, rechtvaardigheid en gelijkheid om alzo te verbergen dat in feite andere belangen, eigenbelangen van corporaties of drukkingsgroepen op het spel staan.

Uit de vaste overtuiging dat veel in het politieke gebeuren slechts valse schijn is en de burger best zelf zijn lot in handen neemt, werd dit manifest geboren. Het bevat drie delen. Het eerste beschrijft de kleine wereld waarin we hier leven, een wereld die zich op vele gebieden snel moderniseert, behalve op het politieke. Daaruit is een breuk tussen burger en regerende overheid ontstaan. Het tweede deel gaat wat dieper in op de wetenschappelijke, economische en culturele vernieuwingen die ons zouden moeten inspireren bij het herdenken van ons politieke systeem. Het derde biedt, tenslotte, een tiental radicale en toch haalbare voorstellen tot hervorming. Ik hoop dat u er zich, samen met duizenden anderen, kunt in terugvinden. En dat u de energie zult opbrengen om te reageren.

Januari 1991